Według raportu Głównego Urzędu Statystycznego pod koniec 2024 roku w pieczy zastępczej w Polsce przebywało 77,3 tys. dzieci, czyli o 2,6% więcej niż w roku poprzednim.1 Mimo swojej skali system ten dla wielu niezwiązanych z nim osób pozostaje trudny do zrozumienia. Jak więc działa w praktyce?
Dwa oblicza pieczy zastępczej – liczby
System pieczy zastępczej w Polsce przybiera dwie główne formy: rodzinną i instytucjonalną. Zgodnie ze wspomnianym wyżej raportem – spośród wszystkich dzieci w pieczy 59,8 tys. (77%) wychowywało się w obrębie pieczy rodzinnej, a 17,5 tys. (23%). w placówkach instytucjonalnych, przede wszystkim opiekuńczo-wychowawczych.
Jeśli chodzi o rodzinną pieczę zastępczą – w 2024 roku w Polsce funkcjonowało 36,5 tys. rodzin zastępczych oraz 900 rodzinnych domów dziecka, które są mniej popularną formą opieki. Co istotne, aż 63,6% rodzin zastępczych stanowiły rodziny spokrewnione, a jedynie 6% rodziny zawodowe, co pokazuje, jak mało popularną rolą w społeczeństwie jest rodzic zastępczy.
Czym są natomiast wspomniane rodzinne domy dziecka? To miejsca prowadzone przez rodziców zawodowych, którzy pod swoją opieką mają zazwyczaj liczniejszą grupę wychowanków – w przypadku niemal połowy z nich jest to ośmioro lub więcej dzieci. To oddaje skalę odpowiedzialności i wyzwań, z jakimi mierzą się osoby prowadzące takie domy.
Jednocześnie raport stworzony przez Fundację Happy Kids wskazuje, że ponad 60% Polaków nigdy nie zetknęło się z pojęciem rodzicielstwa zastępczego zawodowego, a ponad 80% nie ma w swoim otoczeniu bezpośredniego kontaktu z pieczą zastępczą. Dodatkowo niemal połowa badanych nigdy nie spotkała się z żadną formą promocji rodzicielstwa zastępczego.2 Liczby dosadnie pokazują, jak bardzo ten temat jest niewidoczny dla społeczeństwa.
Co równie niepokojące, według tego samego raportu opracowanego przez fundację liczba dzieci w pieczy zastępczej ogółem – zaczęła rosnąć, a w pieczy rodzinnej – maleć. Oznacza to, że coraz więcej dzieci siłą rzeczy trafia do placówek instytucjonalnych. Tymczasem nie ulega wątpliwościom, że wychowanie w warunkach domowych znacznie bardziej sprzyja odzyskiwaniu równowagi przez dzieci po traumach. Jednak aby potencjalni rodzice zastępczy decydowali się na przejęcie opieki nad dziećmi, potrzebują pewności co do stabilności oferowanego im wsparcia.
Kiedy dom przestaje być bezpieczny
Za każdą z niepokojących liczb stoi dramat małego człowieka, który w swoich wczesnych latach doświadczył wielu trudnych sytuacji: przemocy fizycznej i psychicznej, zaniedbania, uzależnień w rodzinie, a niekiedy nawet molestowania. Takie dziecko wchodzi w nowe życie z lękiem i brakiem zaufania do dorosłych, mimo że to właśnie mądrzy, cierpliwi dorośli są ich szansą na powrót do poczucia bezpieczeństwa, sprawstwa i stabilnej przyszłości.
Po latach pełnych trudnych doświadczeń dzieci muszą na nowo uczyć się życia i dostosowywać do rzeczywistości. Ich układ nerwowy nieraz długimi miesiącami trwał w trybie „codziennego przetrwania”, dlatego ich powrót do poczucia bezpieczeństwa wymaga czasu i cierpliwości. Dla wielu z tych dzieci podniesiony głos nie jest zwykłą emocją tylko sygnałem zagrożenia, a dźwięk klucza w zamku potrafi wywołać paraliżujący strach i chęć schowania się w szafie.
Czy dzieciństwo można naprawić?
Głównym założeniem rodzinnych domów dziecka jest stworzenie środowiska jak najbardziej zbliżonego do naturalnej rodziny – z codziennymi rytuałami, stałymi zasadami i bliską relacją z dorosłym. To przestrzeń, w której dziecko ma swojego opiekuna, który zna jego historię, reaguje na potrzeby i towarzyszy mu w drodze ku samodzielności.
– Dzieci do swoich nowych domów w ramach pieczy zastępczej przychodzą z ogromnym bagażem doświadczeń – przemocy, zaniedbania i lęku. Potrzebują dorosłych, którzy dadzą im bliskość i odbudują ich poczucie bezpieczeństwa, a także specjalistów, którzy poprowadzą ich w procesie zdrowienia. Jako fundacja robimy wszystko, aby w czasie, gdy wokół pieczy zastępczej pojawia się wiele emocji i wątpliwości – czuwać nad obiema stronami, wspierając zarówno dzieci, jak i rodziny zastępcze – psychicznie, organizacyjnie i finansowo. Wierzymy, że to najlepsza ścieżka ku naprawie zranionego dzieciństwa – mówi Agnieszka Smarzyńska, Prezes Fundacji Happy Kids.
Dla dzieci trafiających do pieczy zastępczej nowy dom to początek zupełnie innego życia. Otrzymują tam prawdziwą rodzinę – rodzeństwo oraz opiekunów – którzy troszczą się o nich, zapewniają stabilność i dbają o rytm dnia, pomagając im uczyć się świata od nowa. To miejsce, w którym mogą doświadczać uważności i relacji budowanej jeden na jeden – czego wcześniej często nie znały.
– Doświadczenia traumatyczne naruszają zaufanie dziecka do świata, dorosłych i do siebie, dlatego najważniejsze jest stworzenie mu przestrzeni, w której może stopniowo odzyskiwać poczucie bezpieczeństwa, sprawstwa i przynależności. Dorosły, który oferuje bliskość i gotowość do regulowania emocji razem z dzieckiem, staje się kluczowym elementem procesu jego zdrowienia – podkreśla Anna Hauser, psycholog Fundacji Happy Kids.
1,5% – konkretna pomoc dla dzieci po traumie
W samym 2024 roku do rodzinnej pieczy zastępczej po raz pierwszy trafiło 10,4 tys. dzieci3, które na starcie potrzebowały pomocy specjalistów i regularnego wsparcia. Podobna sytuacja powtarza się jednak każdego roku, a potrzeby wcale się nie zmniejszają. Terapia, konsultacje psychiatryczne, korepetycje, zajęcia rozwijające czy pomoc w nagłych sytuacjach zdrowotnych – to konkretne koszty, których systemowe finansowanie często nie pokrywa w pełni.
Dlatego Fundacja Happy Kids każdego roku wspiera dzieci po traumach oraz ich opiekunów poprzez konkretne działania: finansowanie terapii psychologicznej i psychiatrycznej, dodatkowej opieki medycznej, zajęć rozwijających czy wsparcia edukacyjnego. To realna inwestycja w proces zdrowienia i w przyszłość młodych ludzi, którzy na starcie dostali od życia wyjątkowo trudne doświadczenia. Bo dzieciństwo – nawet jeśli zostało poważnie naruszone – można odbudować. A w tym procesie może pomóc naprawdę każdy z nas.
1 Raport GUS z 2024 r. pt. „Piecza zastępcza w 2024 r.”
2 Raport Fundacji Happy Kids z 2024 r. pt. „Rodzicielstwo zastępcze w Polsce. Wyzwania i rozwiązania”
3 Raport GUS z 2024 r. pt. „Piecza zastępcza w 2024 r.”
